İran’da tarihî kriz: Sokaklar ekonomik çöküşten rejim karşıtı protestolara uzanan 1906’dan günümüze dönüşümün merkezinde

İran, 2025 yılının son günlerinden bu yana modern tarihinin en geniş çaplı toplumsal dalgalanmalarından birine sahne oluyor. Ülke genelinde büyüyen protestolar, yalnızca ekonomik sıkıntılara yönelik bir tepki olmanın çok ötesine geçerek doğrudan siyasal sistemin meşruiyetini tartışmaya açan bir boyuta ulaştı. ABD merkezli İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na (HRANA) göre eylemlerde hayatını kaybedenlerin sayısı 538’e yükselirken, binlerce kişi yaralandı ve on binlerce kişi gözaltına alındı. Protestoların arka planında derinleşen yoksulluk, yüksek enflasyon, işsizlik, ulusal para biriminin sert değer kaybı ve temel gıda ürünlerindeki kontrolsüz fiyat artışları bulunuyor. Ancak siyaset bilimcilere göre yaşananlar yalnızca bir ekonomik kriz değildir; bu süreç, İran’ın 1906’dan bugüne uzanan uzun siyasal dönüşüm tarihinin en kırılgan safhalarından biridir. 1906’dan Günümüze İran’ın Büyük Dönüşüm Hatları İran, son 120 yıl içinde birkaç kez köklü rejim değişikliği ve yönetim biçimi dönüşümü yaşadı: 1906 – Meşrutiyet Devrimi: Mutlak monarşi sınırlandı, anayasal düzen kuruldu. 1925 – Pahlavi Hanedanı: Kaçarlar devrildi, merkezi ve modernleşmeci devlet yapısı oluşturuldu. 1941–1953: II. Dünya Savaşı, Musaddık dönemi ve petrol millîleştirme krizi. 1979 – İslam Devrimi: Monarşi yıkıldı, İslam Cumhuriyeti kuruldu. 1980–1988: İran–Irak Savaşı ile toplum derin bir askerî ve ekonomik yıkım yaşadı. 1997–2005: Reformcu yönetimle toplumsal beklentilerin yükselişi. 2005–2013: Sert ideolojik dönem ve ağır yaptırımlar. 2013–2021: Görece diplomatik açılım ve ardından yeniden kapanma. 2021–2026: Güvenlik merkezli yönetim, ağır ekonomik daralma ve kitlesel halk hareketleri. Uzmanlara göre İran bugün, 1906 Meşrutiyet Devrimi, 1925 hanedan değişimi ve 1979 İslam Devrimi’nden sonra dördüncü büyük tarihî eşik sürecine girmiş durumda. Bugün: Sistemin Meşruiyet Sınavı Mevcut protestolar artık yalnızca geçim taleplerini değil; siyasal temsil, yönetişim, özgürlükler ve sistemin geleceğini doğrudan sorgulayan bir halk hareketine dönüşmüş durumda. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres, İran yönetimini protestoculara karşı “gereksiz ve orantısız güç kullanmaktan kaçınmaya” çağırırken, İran yönetimi ise göstericileri “ulusal güvenliği tehdit eden unsurlar” olarak tanımlıyor. Sokaklarda yükselen öfke, özellikle genç nüfusun sistemle bağının hızla kopmakta olduğunu gösteriyor. İran’ın demografik yapısı dikkate alındığında, nüfusun büyük çoğunluğu 40 yaşın altında ve bu kuşak, devrim sonrası kurulan düzenle doğrudan bağ kuramıyor. Bölgesel Baskı ve Küresel Çember İran bugün yalnızca iç krizle değil, eş zamanlı olarak çok katmanlı bir dış baskıyla karşı karşıya. Suriye, Irak, Gazze, Lübnan, Yemen ve Ukrayna eksenli küresel güç rekabeti, İran’ı bölgesel çatışmaların merkezine çekmiş durumda. ABD, İsrail ve Batı blokunun uyguladığı yaptırımlar ülke ekonomisini boğarken, Rusya ve Çin’le geliştirilen ilişkiler bu baskıyı dengelemeye yetmiyor. Analistlere göre İran bugün sadece bir protesto dalgası yaşamıyor; tarihsel düzenin yeniden şekillendiği uzun soluklu bir geçiş döneminin içine girmiş bulunuyor.   Kaynaklar:   Protestoların başlangıcı ve yayılması tarihçesi ile ekonomik bağlamı — Wikipedia ve genel kaynaklar Güncel ölü sayısı ve şiddet — Reuters ve AP raporları İletişim kesintisi ve baskı önlemleri — Wikipedia Protestoların tarihsel bağlamı — Medyascope incelemesi